Nếu mới nhập môn Rock Climbing (Leo núi tự nhiên), bạn sẽ thấy hệ thống thuật ngữ tại đây vô cùng thú vị nhưng cũng dễ gây ngợp. Để bạn có thể nắm bắt trước hàng tá từ vựng phức tạp, Vietnam Expeditions đã tinh lọc những thuật ngữ Rock Climbing cốt lõi nhất, giúp bạn nhanh chóng bắt nhịp với ngôn ngữ của các Climber khi ra thực địa.
Dưới đây là những thuật ngữ Rock Climbing cơ bản nhất định bạn phải biết cho chuyến thám hiểm vách đá sắp tới:
Các thuật ngữ Rock Climbing cơ bản mà người mới nhập môn cần biết.
1. Nhóm thuật ngữ Rock Climbing về Các hình thức leo núi
Trước khi chạm tay vào vách đá, bạn cần phân biệt rõ mình đang trải nghiệm hình thức leo núi nào:
Bouldering (Leo khối đá thấp)
Hình thức leo trên những khối đá thấp (thường dưới 5m) không cần sử dụng dây thừng hay đai hông. Thay vào đó, người chơi sử dụng một tấm đệm dày chuyên dụng (Crash pad) đặt dưới đất để giảm chấn thương khi rơi tự do.
Hoạt động Bouldering – Leo những khối đá thấp không sử dụng dây bảo hộ (Nguồn: Kendall Cliffs)
Lead Climbing (Leo dẫn đường)
Một hình thức thử thách nâng cao dành cho dân chuyên nghiệp. Người leo sẽ vừa di chuyển lên cao vừa mang theo dây thừng, cứ cách một khoảng nhất định, họ phải tự tay móc dây vào các điểm neo cố định trên vách đá để tự bảo vệ mình.
Sport Climbing (Leo núi thể thao)
Hình thức leo núi mà các điểm neo an toàn (Bolt) đã được khoan cố định vĩnh viễn vào vách đá tự nhiên từ trước. Người chơi chỉ cần tập trung hoàn toàn vào kỹ thuật di chuyển và bám vách thay vì phải tự tìm chỗ đặt neo sinh tồn.
Top-Rope Climbing (Leo dây trên đỉnh)
Đây là hình thức leo núi an toàn và phổ biến nhất dành cho người mới bắt đầu. Hệ thống dây đã được cố định sẵn vào một điểm neo (Anchor) chắc chắn ở đỉnh vách núi. Khi bạn leo lên, người hãm dây bên dưới sẽ thu dây lại, đảm bảo bạn chỉ trượt một khoảng rất ngắn nếu không may sẩy chân.
Top-Rope Climbing là hình thức leo phổ biến nhất với người mới nhập môn
2. Nhóm thuật ngữ về Trang thiết bị (Gear)
Anchor (Điểm neo an toàn)
Hệ thống được thiết lập vững chắc ở đỉnh vách núi (bằng các móc kim loại khoan sâu hoặc quấn quanh các thân cây lớn, khối đá kiên cố) để móc dây thừng vào nhằm giữ an toàn cho toàn bộ chặng leo.
Belay Glasses (Kính hãm dây)
Đây là loại kính chuyên dụng sở hữu thấu kính lăng kính, cho phép người đeo quan sát rõ nét người leo lẫn địa hình vách đá phía trên mà không cần ngửa cổ. Chiếc kính này giúp quá trình giữ dây hãm trở nên thoải mái hơn rất nhiều, và là “vị cứu tinh” thực sự cho những ai gặp phải chứng đau lưng hay đau cổ mãn tính.
Belay Loop (Vòng hãm trên đai)
Vòng vải nhỏ nhưng là phần cứng nhất, nằm ngay chính diện của đai hông (Harness). Đây là nơi duy nhất dùng để gắn thiết bị hãm dây (Belay device) hoặc khóa an toàn vào.
Carabiner (Móc khóa an toàn)
Móc khóa an toàn (Carabiner) là một dụng cụ kim loại hình bầu dục bằng nhôm hoặc thép, có cổng đóng mở linh hoạt, thường được dùng để kết nối các thiết bị leo núi với nhau.
-
Móc khóa có chốt an toàn (Locking carabiner): Sở hữu phần cổng có thể khóa chặt bằng tay (xoay ren) hoặc tự động (bằng lò xo trong hoặc nam châm). Cơ chế này giúp ngăn chặn hoàn toàn việc móc khóa bị tự động bung ra ngoài ý muốn.
-
Móc khóa không chốt (Non-locking carabiner): Có phần cổng đóng mở tự do và không thể khóa cố định.
Dù chỉ nặng chưa tới 100g, một chiếc carabiner chuyên dụng ngày nay có thể chịu được lực kéo lên tới hơn 2 tấn (Nguồn ảnh: Treeline Review)
Chalk & Chalk Bag (Bột ma sát & Túi bột)
Bột phấn giúp hút sạch mồ hôi tay, tăng độ bám tối đa khi bám vào vách đá. Túi bột thường được đeo sau thắt lưng để người leo tiện dặm bột bằng một tay giữa chừng.
Dynamic Rope (Dây động)
Loại dây thừng được thiết kế đặc biệt cho Rock Climbing, có khả năng co giãn (đàn hồi) nhẹ để hấp thụ bớt lực quán tính khi người leo bị ngã, giúp giảm thiểu tối đa chấn thương cho cơ thể.
Figure 8 (Nút số 8 / Thiết bị số 8)
-
Nút thắt số 8: Nút thắt tiêu chuẩn được đan theo hình dáng số 8, dùng để buộc dây leo núi trực tiếp vào đai hông của người leo.
-
Thiết bị số 8: Dụng cụ kim loại hình số 8 dùng để hãm dây hoặc đu dây tụt dốc.
Harness (Đai hông / Đai an toàn)
Hệ thống đai vải chịu lực cực cao quấn chặt quanh hông và đùi của cả người leo lẫn người hãm dây. Đây là điểm kết nối trực tiếp cơ thể bạn với dây leo chuyên dụng.
Đai chuyên dụng khi chơi Rock Climbing (Nguồn ảnh: Climbing.com)
Helmet (Mũ bảo hiểm leo núi)
Mũ bảo hiểm chuyên dụng nhằm bảo vệ phần đầu khỏi nguy cơ đá rơi hoặc va đập vào vách khi ngã. Đây là món trang bị sinh tồn bắt buộc cho mọi chuyến leo tự nhiên.
Quickdraw (Móc xích chịu lực)
Dụng cụ gồm hai móc Carabiner nối với nhau bằng một đoạn dây vải siêu bền. Thiết bị này được sử dụng trong hình thức Lead Climbing để kết nối dây thừng vào các điểm neo trên vách núi.
Static Rope (Dây tĩnh)
Loại dây thừng hầu như không có độ co giãn. Trong leo núi, dây tĩnh tuyệt đối không dùng để giữ an toàn khi leo mà chỉ dùng để cứu hộ, kéo đồ đạc hoặc dùng riêng cho kỹ thuật Abseiling (đu dây tụt dốc).
3. Nhóm thuật ngữ Rock Climbing về Địa hình vách đá
3.1 Độ dốc và hình dáng vách đá
- Overhang (Vách nghiêng / Vách mái): Vách đá dốc ngược về phía người leo (góc lớn hơn 90 độ). Leo overhang cực kỳ tốn sức và đòi hỏi lực tay, lưng cùng cơ bụng (core strength) rất lớn.
-
Slab (Vách lài / Vách nghiêng): Vách đá có độ dốc ít hơn 90 độ (nghiêng về phía sau). Leo slab đòi hỏi sự thăng bằng và kỹ thuật sử dụng ma sát của giày (friction climbing) nhiều hơn là dùng lực tay.
-
Vertical (Vách đứng): Vách núi thẳng đứng, vuông góc với mặt đất (khoảng 90 độ). Đây là dạng địa hình cơ bản nhưng đòi hỏi kỹ năng điều phối trọng tâm cơ thể tốt.
Climber đang cố gắng chinh phục một vách đá dốc ngược 7B
3.2 Các đặc điểm và chi tiết trên Vách đá
-
Arête (Gờ đá / Cạnh lồi): Cạnh góc nhọn nhô ra ngoài do hai mặt của vách đá gặp nhau tạo thành (giống như góc ngoài của một tòa nhà). Leo arête thường yêu cầu kỹ thuật ôm/kẹp gờ đá.
-
Crack (Khe nứt): Các vết nứt trên vách đá với đủ mọi kích cỡ (chỉ vừa ngón tay, vừa bàn tay hoặc cả cánh tay). Người leo sẽ dùng kỹ thuật “kẹt” (jamming) các bộ phận cơ thể vào khe để làm điểm tựa.
-
Flake (Mảng đá bong): Một tấm đá tách rời một phần khỏi vách chính, tạo ra một khe hở ở giữa. Người leo thường bám vào mép của mảng đá này để kéo người lên.
-
Ledge (Thềm đá): Khoảng không gian phẳng nhô ra trên vách đá, đủ để đặt một bàn chân nghỉ ngơi hoặc thậm chí cắm trại qua đêm trên các bức tường lớn.
-
Pillar (Cột đá): Một cấu trúc đá hình trụ đứng độc lập hoặc dính một phần vào vách chính, trông giống như một cây cột tự nhiên.
Địa hình mảng đá bong (Flake) trong Rock Climbing (Nguồn ảnh: Common Climber)
3.3 Địa hình phân bổ theo Cấu trúc bề mặt
-
Crimper / Crimp (Điểm bám nhỏ): Những gờ đá rất nhỏ, hẹp, chỉ vừa đủ cho các đầu ngón tay bám vào. Leo địa hình này đòi hỏi lực ngón tay cực lớn.
-
Hold (Điểm bám): Tên gọi chung cho bất kỳ phần lồi ra hoặc lõm vào nào trên vách đá mà bạn có thể dùng tay để bám hoặc chân để đạp lên.
-
Jug (Điểm bám lý tưởng): Những điểm bám lớn, sâu và cực kỳ dễ bám, cho phép bạn đưa cả bàn tay vào để giữ thăng bằng. Đây là “vị cứu tinh” giúp các climbers nghỉ ngơi và hồi phục thể lực giữa chặng leo.
-
Pinch (Điểm bám bóp): Điểm bám yêu cầu bạn phải dùng ngón tay cái ở một bên và các ngón tay còn lại ở bên kia để “bóp” chặt lấy cạnh đá nhằm giữ người không bị rơi.
-
Pocket (Hốc đá): Những cái lỗ tự nhiên xuất hiện trên vách núi đá vôi do quá trình xâm thực của nước biển và gió. Tùy thuộc vào kích thước, bạn có thể dùng từ 1 đến 3 ngón tay để móc vào hốc đá này để kéo người lên.
-
Sloper (Điểm bám tròn / Trơn): Những tảng đá nhô ra tròn trịa, nhẵn nhụi. Để bám được, người leo phải dựa hoàn toàn vào lực ma sát của lòng bàn tay và góc độ cơ thể.
4. Nhóm thuật ngữ Rock Climbing về Kỹ thuật chơi
Belay (Hành động Hãm dây)
Hành động một người đứng dưới đất (hoặc ở trạm neo) điều khiển sợi dây cho người đang leo. Người hãm dây (Belayer) sẽ thu/nhả dây và lập tức khóa chặt thiết bị hãm nếu người leo chẳng may bị rơi.
Khi có một Belayer tốt đứng giữ dây, họ sẽ mang lại cho Climber những “đặc quyền” vô giá về cả tâm lý lẫn thể chất
Dyno (Bật nhảy / Nhảy động lực)
Động tác nâng cao khi nhún người và bật nhảy hoàn toàn để lao đến một điểm bám ở xa. Trong một khoảnh khắc ngắn, cả tay và chân của bạn sẽ rời khỏi vách đá.
Edging (Đứng bằng cạnh giày)
Kỹ thuật dùng cạnh trong hoặc cạnh ngoài của mũi giày leo núi, dồn lực nhấn thật mạnh vào rìa các mấu đá cực nhỏ (chỉ bằng bề dày đồng xu) để đứng lên.
Jamming (Kẹt / Chèn chi)
Kỹ thuật nhét bàn tay, nắm đấm hoặc bàn chân vào trong khe nứt, sau đó gồng cơ hoặc xoay khớp để bộ phận đó tự “kẹt” chặt vào khe tạo điểm tựa tiến lên.
Rappelling (Đu dây xuống)
Còn được gọi là Abseiling. Sau khi đã leo lên đỉnh vách đá, thay vì đi bộ xuống, bạn sẽ dùng một thiết bị tạo ma sát luồn vào dây và tự đu người lùi dần xuống đất một cách chủ động và có kiểm soát.
Xem thêm: Môn thể thao mạo hiểm Abseiling là gì?
Smearing (Chà nhám / Ma sát phẳng)
Ngược lại với Edging, kỹ thuật này áp dụng khi vách đá hoàn toàn trơn láng, không có một gờ đá nào để đứng. Bạn phải áp thẳng lòng phần mũi cao su của giày vào mặt đá phẳng, sau đó dùng trọng lượng cơ thể ghì mạnh xuống nhằm tận dụng tối đa lực ma sát giữa cao su và đá để giữ chân không bị trượt.
Traversing (Leo ngang)
Thay vì leo hướng thẳng lên trên đỉnh như thông thường, bạn sẽ leo di chuyển theo chiều ngang (từ trái sang phải hoặc ngược lại). Kỹ thuật này thường dùng để né một đoạn vách quá khó hoặc để di chuyển sang một đường leo khác thuận tiện hơn.
Whipper (Cú rơi tự do / Cú ngã bay)
Thuật ngữ này dùng để chỉ một cú ngã rất dài và mạnh khi bạn đang leo dẫn (Lead climbing). Khi bạn đã bò lên cao vượt qua điểm neo an toàn gần nhất một đoạn xa rồi bị trượt chân, bạn sẽ bị rơi tự do một khoảng bằng hai lần khoảng cách từ bạn đến điểm neo đó trước khi sợi dây được kéo căng hoàn toàn để giữ bạn lại.
5. Các thuật ngữ Rock Climbing về giao tiếp
Khi ở trên vách đá cao, tiếng gió và khoảng cách sẽ là một cản trở cho các Climber nên việc sử dụng khẩu lệnh chuẩn quốc tế là bắt buộc để phối hợp ăn ý.
Beta (Thông tin đường leo)
Beta là thông tin về một tuyến đường leo (route), ví dụ như vị trí của các mấu bám tốt nhất hoặc mấu bám mấu chốt nằm ở đâu, hoặc chuỗi động tác nào mà một người phải sử dụng để leo lên thành công. Belayer có thể cung cấp “beta” cho người leo của họ bằng cách đưa ra các gợi ý về vị trí đặt tay hoặc đặt chân; hoặc một người bạn có thể cung cấp “beta” về đường tiếp cận một vách đá tự nhiên (crag), thời điểm tốt nhất để ghé thăm một khu vực leo núi, hoặc thiết bị nào bảo vệ tốt nhất cho một tuyến đường leo cụ thể.
“Climbing!” & “Climb on!” (“Tôi leo đây!” & “Sẵn sàng!”)
-
“Climbing!”: Thông báo của người leo khi đôi chân bắt đầu rời mặt đất.
-
“Climb on!”: Khẩu lệnh phản hồi của Belayer xác nhận hệ thống dây hãm đã được kiểm soát an toàn, cho phép tiến lên.
“Clip in” (“Móc dây vào khóa an toàn”)
Thuật ngữ Rock Climbing này chỉ hành động móc mình hoặc móc dây vào một điểm neo an toàn. Khi bạn leo lên tới đỉnh vách (Anchor), bạn móc được sợi dây vào chiếc móc an toàn cuối cùng, bạn sẽ hét lớn “Clip!” hoặc “In clip!” để báo cho belayer biết là bạn đã an toàn.
Crux (Điểm mấu chốt / Đoạn khó nhất)
Đoạn địa hình hiểm trở, tốn sức hoặc đòi hỏi kỹ thuật cao nhất trong cả chặng leo. Vượt qua được Crux nghĩa là bạn đã nắm chắc phần thắng.
“Falling!” (Rơi đây!)
Tiếng hét báo hiệu người leo đã mất điểm bám và đang rơi tự do. Người hãm dây bên dưới lập tức vào tư thế khóa phanh dây để giữ chặt đồng đội.
“On Belay?” & “Belay is On”
-
“On Belay?”: Câu hỏi của người leo trước khi bắt đầu bò lên vách đá nhằm xác nhận: “Người hãm dây đã sẵn sàng chưa?”
-
“Belay is On”: Câu trả lời của Belayer sau khi đã kiểm tra toàn bộ hệ thống khóa và đai hông: “Dây hãm đã sẵn sàng!”
Pumped (Bị bó cơ / Đuối cơ cẳng tay)
Trạng thái cơ bắp ở cẳng tay bị tích tụ axit lactic do bóp/bám vách quá lâu, khiến tay có cảm giác căng cứng, sưng lên và tạm thời mất đi lực bám.
“Rock!” (“Đá rơi!”)
Người leo núi sẽ hét lớn “Rock!” khi họ nhìn thấy, nghe thấy hoặc cảm nhận được một viên đá hoặc vật thể khác đang rơi xuống. Thông thường, một người leo núi sẽ hét “Rock!” để cảnh báo cho Belayer và bất kỳ ai khác ở dưới chân vách đá di chuyển tránh ra chỗ khác và tránh nhìn thẳng lên trên. Nếu bạn nghe thấy tiếng hét “rock” mà không thể di chuyển được, hãy để viên đá rơi trúng mũ bảo hiểm còn hơn là trúng vào mặt!
“Slack!” (“Xả dây!”)
Khẩu lệnh của người leo khi cần luồn dây qua móc an toàn nhưng dây đang bị căng quá. Belayer cần phải nhả thêm dây ra ngay lập tức.
“Take!” (“Thu dây!” / “Giữ dây!”)
Khẩu lệnh khi người leo cảm thấy mệt, muốn dừng lại nghỉ ngơi lơ lửng trên không hoặc dự đoán trước một cú rơi chuẩn bị xảy ra. Belayer sẽ kéo căng và khóa chặt dây ngay lập tức.
Nữ Climber đang nghỉ ngơi hồi sức trên hành trình chinh phục vách đá
Trên đây là những thuật ngữ Rock Climbing phổ biến nhất giúp bạn tự tin nhập môn. Thực tế, thế giới leo núi tự nhiên vẫn còn rất nhiều tài liệu về các thuật ngữ nâng cao khác, nhưng hy vọng cẩm nang tinh gọn này đã đủ để bạn thấu hiểu “ngôn ngữ bách vách” và thêm yêu thích bộ môn thể thao đầy hấp dẫn này.
Việc trang bị lý thuyết là bước đệm tuyệt vời, nhưng trải nghiệm thực tế ngoài thực địa mới là nơi mang lại cho bạn những cảm xúc chân thực nhất. Hãy luôn đảm bảo an toàn, tin tưởng vào người hãm dây và chuẩn bị một tinh thần vững vàng. Chúc bạn có những trải nghiệm tuyệt vời trong hành trình thám hiểm những vách đá sắp tới!
Xem thêm:
